Yer Altında Trilyonlar, Üstünde Kriz: Venezuela Paradoksu

Küresel ölçekte enerji piyasalarının yönünü belirleyen petrol ve doğal gaz rezervleri, her zaman ülkeler için ekonomik refah anlamına gelmiyor. Bu durumun en çarpıcı örneklerinden biri ise Venezuela. Global Bilişim Derneği (BİDER) Başkanı Şenol Vatansever’in değerlendirmelerine göre Venezuela, teorik parasal büyüklük açısından dünyanın en zengin yer altı kaynaklarına sahip ülkeleri arasında yer almasına rağmen, bu potansiyeli ekonomik değere dönüştürme konusunda ciddi yapısal sorunlarla karşı karşıya bulunuyor.

Venezuela’nın kanıtlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık 303 milyar varil düzeyinde olduğu belirtilirken, bu rezervlerin büyük kısmının Orinoco Petrol Kuşağı’nda yer alan ekstra ağır petrol sahalarında yoğunlaştığı ifade ediliyor. Güncel petrol fiyatları dikkate alındığında, söz konusu rezervlerin brüt parasal karşılığı yaklaşık 19,3 trilyon dolar seviyesinde hesaplanıyor. Ancak petrolün ekstra ağır yapısı, üretim süreçlerini teknik ve mali açıdan oldukça karmaşık hale getiriyor.

Orinoco Kuşağı’ndaki ekstra ağır petrolün üretimi için seyreltici kullanımı zorunlu olurken, varil başına 0,25–0,35 varil seyreltici ihtiyacı ek maliyet yaratıyor. Bu durum üretim maliyetlerine varil başına 5–10 dolar ilave yük bindiriyor. Uzman analizlerine göre teknik üretim maliyetleri 12–18 dolar/varil aralığında seyrederken, toplam nakit başa baş noktası 35–45 dolar/varil seviyesinde bulunuyor. Bu maliyet yapısı, Venezuela petrolünün küresel piyasalarda Brent petrolüne kıyasla iskontolu işlem görmesine yol açıyor.

Petrolün yanı sıra Venezuela’nın doğal gazda da önemli bir potansiyele sahip olduğu belirtiliyor. Ülkenin kanıtlanmış doğal gaz rezervi 5,7 trilyon metreküp seviyesinde bulunurken, bunun brüt parasal karşılığının yaklaşık 800 milyar dolar olduğu hesaplanıyor. Buna karşın yıllık doğal gaz üretiminin 30 milyar metreküpün altında kalması, gaz kaynaklarının büyük ölçüde atıl durumda olduğunu ortaya koyuyor.

Venezuela’nın petrol üretiminde ise uzun vadeli bir gerileme dikkat çekiyor. Günlük petrol üretimi 1998’de 3,4 milyon varil seviyesindeyken, 2020’de yaklaşık 400 bin varile kadar düştü. Son dönemde kısmi bir toparlanma yaşansa da üretimin halen 850 bin–900 bin varil/gün bandında olduğu ifade ediliyor. Uzmanlar bu düşüşte yetersiz yatırım, bakım eksiklikleri ve altyapı sorunlarının belirleyici olduğuna dikkat çekiyor.

Önümüzdeki 10 yılda boru hatları, depolama tesisleri ve ihracat terminallerini kapsayan 15–20 milyar dolarlık yeni yatırım yapılması halinde Orinoco Kuşağı’nda günlük 500 bin varillik ilave üretim artışı sağlanabileceği öngörülüyor. Ancak bu yatırımların geri dönüş süresinin petrol fiyatlarına bağlı olarak 6–10 yıl arasında değiştiği belirtiliyor.

BİDER Başkanı Şenol Vatansever, Venezuela örneğinin yer altı zenginliği ile ekonomik refah arasındaki farkı net biçimde ortaya koyduğunu belirterek, “Trilyonlarca dolarlık teorik potansiyele rağmen bu kaynağın ekonomik değere dönüşebilmesi; yüksek sermaye, uzun vadeli yatırım, ileri teknoloji ve güçlü kurumsal yapı gerektiriyor” değerlendirmesinde bulundu.

Editör Notu

Venezuela örneği, küresel enerji tartışmalarında sıkça gözden kaçan temel bir gerçeği bir kez daha hatırlatıyor: Yer altı zenginliği, tek başına ekonomik refah anlamına gelmiyor. Kâğıt üzerinde dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip olmak, güçlü bir ekonomi için yeterli değil; aksine bu rezervlerin niteliği, çıkarılabilirliği, maliyet yapısı ve yönetim kapasitesi belirleyici rol oynuyor. Venezuela, teorik olarak trilyonlarca dolarlık enerji potansiyeline sahip olmasına rağmen, bu potansiyeli uzun yıllardır ekonomik büyümeye ve toplumsal refaha dönüştürmekte zorlanan ülkelerin başında geliyor.

Özellikle Orinoco Petrol Kuşağı’nda yoğunlaşan ekstra ağır petrol rezervleri, Venezuela’nın enerji denklemindeki en büyük avantajı olduğu kadar en ciddi handikapını da oluşturuyor. Yüksek viskoziteli bu petrol türü, klasik üretim yöntemleriyle çıkarılamadığı için ileri teknoloji, yüksek sermaye ve uzun vadeli yatırım planları gerektiriyor. Bu da petrol fiyatlarının dalgalandığı, küresel enerji dönüşümünün hızlandığı bir dönemde yatırımcı açısından ciddi bir risk anlamına geliyor. Üretim maliyetlerinin yüksekliği ve petrolün uluslararası piyasalarda iskontolu işlem görmesi, Venezuela’nın rekabet gücünü sınırlayan temel faktörler arasında yer alıyor.

Doğal gaz tarafında da benzer bir tablo söz konusu. Kağıt üzerinde büyük bir rezerv varlığı bulunmasına rağmen, altyapı eksikliği ve yatırım yetersizliği nedeniyle bu kaynakların önemli bir kısmı ekonomik değere dönüştürülemiyor. Bu durum, enerji kaynaklarının varlığı kadar, bu kaynakları işletecek kurumsal kapasitenin ve uzun vadeli stratejilerin de hayati önem taşıdığını gösteriyor. Enerji sektörü, kısa vadeli kazançlarla değil, istikrarlı yatırım ve öngörülebilir politikalarla yönetilmesi gereken bir alan olarak öne çıkıyor.

Venezuela’nın son 25 yılda yaşadığı üretim düşüşü, enerji sektöründeki yapısal sorunların ekonomik ve sosyal sonuçlarını açık biçimde ortaya koyuyor. Günlük petrol üretimindeki dramatik gerileme, yalnızca ihracat gelirlerini azaltmakla kalmadı; aynı zamanda kamu maliyesi, istihdam ve sosyal dengeler üzerinde de derin etkiler yarattı. Bu tablo, enerji gelirlerine aşırı bağımlı ekonomilerin ne kadar kırılgan olabileceğini bir kez daha gözler önüne seriyor.

Küresel ölçekte enerji dönüşümünün hız kazandığı, karbon fiyatlamasının ve çevresel regülasyonların giderek daha belirleyici hale geldiği bir dönemde, Venezuela gibi ekstra ağır petrol ağırlıklı üretim yapan ülkelerin karşı karşıya olduğu riskler daha da artıyor. Karbon yoğunluğu yüksek üretim modelleri, gelecekte ek maliyetler ve yeni kısıtlamalarla karşılaşma potansiyeli taşıyor. Bu da uzun vadeli yatırım kararlarını daha karmaşık hale getiriyor.

Bu haber dosyası, Venezuela’nın enerji zenginliği üzerinden yalnızca bir ülkenin hikâyesini değil, aynı zamanda küresel enerji sisteminin temel çelişkilerinden birini de ortaya koymayı amaçlıyor. Doğal kaynak bolluğu ile ekonomik refah arasındaki makas, doğru politikalar, güçlü kurumlar ve sürdürülebilir yatırım anlayışı olmadan kapanmıyor. Venezuela örneği, enerji zenginliğinin tek başına bir kurtuluş reçetesi olmadığını; aksine doğru yönetilmediğinde yapısal kırılganlıkları derinleştirebileceğini net biçimde gösteriyor.

Bu çerçevede dosyada yer alan veriler ve analizler, enerji politikalarının yalnızca rezerv büyüklükleri üzerinden değil, üretim maliyetleri, çevresel etkiler, yatırım geri dönüş süreleri ve kurumsal kapasite gibi çok boyutlu göstergeler üzerinden değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Venezuela’nın yaşadığı deneyim, enerji zengini tüm ülkeler için önemli bir ders niteliği taşıyor.