Harita Genel Müdürlüğü "Türkiye’yi okunabilir kılıyor"

Navigasyondan askeri operasyonlara, şehir planlamasından altyapı projelerine kadar hayatın her alanında kullanılan haritalar, modern dünyanın görünmez rehberlerinden biri haline geldi. Harita Genel Müdürlüğü ise havadan çekilen yüksek çözünürlüklü görüntülerden üç boyutlu kabartma haritalara kadar yürüttüğü çalışmalarla adeta Türkiye’yi okunabilir kılıyor.
Günlük yaşamda cep telefonlarındaki navigasyon uygulamalarından araç içi yönlendirme sistemlerine kadar geniş kullanım alanına sahip haritalar, savunma ve kamu hizmetlerinde de kritik rol üstleniyor. Türkiye’nin haritacılık alanındaki öncü kurumu olan Harita Genel Müdürlüğü, ürettiği coğrafi verilerle hem askeri operasyonlara hem de sivil projelere yön veriyor.
Harita Genel Müdürlüğü yalnızca askeri amaçlarla değil, kamu yatırımlarında da aktif rol alıyor. Haritalar, askeri alanda kullanılan haritaların dışında, kamuda da bir baraj yapılırken, bir yol yapılırken, bir bina yapılırken de kullanılmakta.
Hava fotoğraflarıyla başlayan süreç
Harita üretiminin en kritik aşamalarından biri olan hava fotoğrafı çekim süreci, Harita Genel Müdürlüğü Hava Grup Komutanlığı bünyesinde yürütülüyor.
Belirlenen bölgelerde uçuş planlarının tamamlanmasının ardından yüksek çözünürlüklü hava kameralarıyla yaklaşık 6 saat süren görevler icra ediliyor. Çekilen görüntüler daha sonra Fotogrametri Dairesi Başkanlığınca değerlendirilerek harita üretim sürecinin temelini oluşturuyor.
Hava Grup Komutanlığında görevli fotokamera işletmeni, süreçte kullanılan sistemlere ilişkin şu bilgileri verdi:
"Envanterlerimizde bulunan uçaklara sökülüp takılabilen, yüksek çözünürlüklü, geniş format, değiştirilebilir lens özellikle sayısal hava kameraları ile icra edilmektedir. Harita Genel Müdürlüğü’nün üretim planında bulunan bölgelere ait uçuş planları fotogrametri dairesi başkanlığında hazırlanarak Hava Grup Komutanlığı’na teslim edilir."
Meteorolojik uygunluğun tespit edilmesinin ardından uçuş ekibinin oluşturulduğunu belirten fotokamera işletmeni, "Uçuş mürettebatımız iki pilot, bir teknisyen, bir fotoğrafçıdan oluşmaktadır. Gerekli koordineler sağlandıktan sonra uçuş mürettebatı bölgeye intikal ederek hava fotoğrafı çekimine başlar" şeklinde konuştu.
Uçuş sırasında anlık koordinasyonun büyük önem taşıdığını vurgulayan işletmen, "Önümüzde bulunan ekranlar aracılığıyla koordine ettiğimiz uçuş hatlarını pilotlarımızla birlikte takip ederek çekimini sağlıyoruz. Çekilen her bir hava fotoğrafının hızlı görüntüsü önümüzdeki ekrandan takip edilerek fotogrametrik kıymetlendirmeye uygun olup olmadığı değerlendirilir" ifadelerini kullandı.
Kabartma haritalarla üç boyutlu arazi modeli
Harita Genel Müdürlüğünde üretilen kabartma haritalar ise arazinin fiziksel yapısını üç boyutlu şekilde ortaya koyuyor. Kabartma Harita Şube Müdürü mühendis Çağrı Kılınç, söz konusu haritaların özellikle planlama ve eğitim faaliyetlerinde yoğun olarak kullanıldığını belirterek, "Bu haritalar başta Türk Silahlı Kuvvetleri’nde ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarında planlama ve eğitim gibi işlerde kullanılmaktadır" dedi.
Kabartma harita üretiminin kurum bünyesinde 1969 yılında başladığını kaydeden Kılınç, geçmişte üretimin el işçiliğiyle yapıldığını söyledi.
Kılınç, "O yıllarda üretilen haritalar, alçı kalıpların üzerine el işçiliğiyle işlenen arazi modelleri yardımıyla yapılmaktaydı. Ama artık günümüzde bu arazi modeli dediğimiz kalıplar, bilgisayar destekli CNC makinelerinde işlenir" ifadelerini kullandı.
Üretimin son aşamasında plastik levhalara basılan harita bilgilerinin arazi modeli üzerine vakumlanarak işlendiğini anlatan Kılınç, böylece üç boyutlu kabartma haritaların ortaya çıktığını belirtti.
Kılınç, Harita Genel Müdürlüğünde üretilen kabartma haritaların en fazla 2’ye 1 metre ebadında hazırlandığını belirterek, hem Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaçları doğrultusunda farklı ölçeklerde hem de sivil kullanıma uygun şekilde üretim ve satış faaliyetlerinin sürdüğünü kaydetti.
Türk haritacılığı tarihine tanıklık eden müze
Harita Genel Müdürlüğü Haritacılık Müzesi ise Türk haritacılığının yaklaşık iki asırlık geçmişine ışık tutuyor. Harita Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Albay Murat Erken, ikinci sınıf askeri müze statüsünde faaliyet gösteren müzenin, 1926 yılında alet ve objelerin toplanmasıyla bir "alet müzesi" olarak kurulduğunu belirterek, kişisel bağışlar ve kurumsal çalışmalarla geliştirilmeye devam edildiğini söyledi.
Türk haritacılığının tarih boyunca sürdüğünü ancak uzun yıllar bireysel çabalarla yürütüldüğünü ifade eden Albay Erken, kurumsallaşma sürecinin 1818 yılında Harita Okulu’nun açılmasıyla başladığını anlattı.
Erken, "1834 yılında Harp Okulu’nun kuruluşuyla beraber burada da haritacılık dersleri veriliyor ve haritacı subaylar yetiştiriliyor. Sonrasında 1890’lı yıllara geldiğimizde o dönemin Genelkurmay Başkanlığı yeniden bir yapılanmaya giriyor. Dört şube oluşturuyor. Bu şubelerden bir tanesi de Harita ve Fen Şubesi olarak teşkil ediliyor" dedi.
Kurucu Mehmet Şevki Ölçer’in Fransa’ya gönderilerek modern haritacılık eğitimi aldığını belirten Erken, 1892 yılında Sultan II. Abdülhamid’in fermanıyla genç subayların Fransa’daki Harita Okulu’nda eğitimlerine devam ettiğini kaydetti.
Eğitimlerini 1894 yılında tamamlayan subayların dönemin modern tekniklerini ve ekipmanlarını Osmanlı Devletinin başkenti İstanbul’a taşıdığını ifade eden Erken, "O dönemde yeni kurulan şubeye bağlı bir harita komisyonu oluşturuluyor. Bu ekip, Eskişehir bölgesinden başlayarak modern aletlerle harita çalışmalarına devam ediyor" diye konuştu.
Yaklaşık bir yıl süren çalışmaların ardından 1896 yılında Eskişehir haritasının ortaya çıktığını aktaran Erken, söz konusu çalışmanın Türk haritacılık tarihindeki ilk modern harita olarak kabul edildiğini söyledi.
Erken, "O dönemde de haritalar üretiliyor ancak doğruluk ve teknik yeterlilik açısından bugünkü standartları taşımayan çalışmalar yapılıyordu. Eskişehir haritasıyla birlikte modern teknikler harita teşkilatına kazandırılmış oldu. Biz de Harita Genel Müdürlüğü’nün kuruluşunu 1895 olarak kabul ediyoruz" ifadelerini kullandı.
200 yıllık cihazlar sergileniyor
Müzenin giriş bölümünde Harita Genel Müdürlüğünün kurucusu Mehmet Şevki Ölçer anısına hazırlanan özel bölümün yer aldığını anlatan Erken, iç bölümlerde ise haritacıların kullandığı tarihi cihazların sergilendiğini belirtti. Erken, "Aletler yaklaşık 200 yıllık bir kurum olan Harita Genel Müdürlüğü’nün bütün faaliyetlerine şahitlik etmiş, o dönemi yansıtan, büyüklerimizin arazide ölçüm yaptığı cihaz ve ekipmanlardan oluşuyor" dedi.
Müze duvarlarında tarihi kağıt haritaların bulunduğunu ifade eden Erken, başka bir koridorda ise 1880-1895 yılları arasında üretilen ve dünyada nadir örnekler arasında gösterilen kabartma haritaların yer aldığını söyledi.
Haritacılar aynı zamanda ressamdı
Müzenin dikkat çeken bölümlerinden birinin de resim galerisi olduğunu belirten Erken, eski dönemlerde harita çizimlerinin büyük ölçüde el emeğine dayandığını ve bu nedenle haritacıların aynı zamanda sanata yatkın kişiler olduğunu anlattı.
Erken, "Daha önce teknikler çok gelişmeden haritalar çizim yeteneği yüksek, sanata düşkün kişiler tarafından hazırlanıyordu. Bu kişiler arazide harita çalışmalarını yürütürken aynı zamanda resim sanatına da ilgi duymuş ve önemli eserler bırakmışlardır" diye konuştu.
Galeride haritacıların yaptığı tabloların yanı sıra Türk resim sanatının önemli isimlerine ait eserlerin de bulunduğunu kaydeden Erken, 1938-1943 yılları arasında düzenlenen "Yurt Gezileri" kapsamında hazırlanan 675 tablodan 22’sinin de müzede sergilendiğini ifade etti.
Bu eserlerin yalnızca haritacılık tarihi açısından değil, Türk resim sanatı açısından da önemli bir değer taşıdığını vurgulayan Erken, müzenin teknik ve kültürel hafızayı bir arada yaşattığını sözlerine ekledi.