Uzmanlara göre cips, gazlı içecek, hazır yemek ve işlenmiş et ürünleri gibi ultra işlenmiş gıdalar; obezite, diyabet, kalp hastalıkları ve ruh sağlığı sorunlarıyla ilişkilendiriliyor.
Market raflarında gördüğümüz pek çok paketli ürün; cipsler, krakerler, şekerli kahvaltılık gevrekler, gazlı içecekler, hazır çorbalar ve işlenmiş et ürünleri… Pratik, ucuz ve lezzetli olmaları nedeniyle özellikle çocuklar ve gençler için cazip. Ancak bu ürünlerin önemli bir kısmı “ultra işlenmiş gıda” kategorisinde yer alıyor ve sağlık açısından ciddi riskler barındırıyor.
NOVA Sistemine Göre Gıdalar 4 Grupta
Uluslararası alanda kabul gören NOVA Gıda Sınıflandırma Sistemi, gıdaları işlenme derecesine göre dört gruba ayırıyor:
1️⃣ İşlenmemiş veya az işlenmiş gıdalar: Taze meyve-sebze, yumurta, süt, et, balık, baklagil, doğal kuruyemişler.
2️⃣ İşlenmiş mutfak bileşenleri: Zeytinyağı, tereyağı, şeker, tuz, un gibi yemek hazırlamada kullanılan ürünler.
3️⃣ İşlenmiş gıdalar: Peynir, turşu, zeytin, konserve sebzeler, taze ekmek gibi temel işlemlerden geçmiş ürünler.
4️⃣ Ultra işlenmiş gıdalar: Çok sayıda katkı maddesi içeren, endüstriyel yöntemlerle üretilmiş atıştırmalıklar, gazlı içecekler, hazır yemekler, şekerli gevrekler ve işlenmiş etler.
Sorun özellikle dördüncü grupta başlıyor.
Neden Tehlikeli?
Ultra işlenmiş gıdalar; emülgatör, renklendirici, aroma verici, yapay tatlandırıcı gibi katkı maddeleri içeriyor. Ayrıca ekstrüzyon ve hidrojenasyon gibi yüksek ısı ve basınç gerektiren işlemlerden geçiyor.
Örneğin, yüksek ısıyla işlenen bazı tahıl ve patates ürünlerinde oluşan akrilamid maddesinin nörotoksik ve kanserojen etkileri olduğuna dair araştırmalar bulunuyor.
British Medical Journal’da yayımlanan ve 9,9 milyon kişinin verilerini inceleyen çalışmalara göre ultra işlenmiş gıdalar şu risklerle ilişkilendiriliyor:
Kalp-damar hastalıkları
Obezite
Tip 2 diyabet
Uyku bozuklukları
Depresyon ve anksiyete
Kan şekeri dalgalanmalarına yol açmaları ve bağırsak-beyin eksenini etkilemeleri nedeniyle zihinsel sağlığı da olumsuz etkileyebildikleri belirtiliyor.
University College London’dan immünoloji uzmanı Chris van Tulleken, ultra işlenmiş gıdaların beynin ödül merkezini uyardığını ve alışkanlık yapıcı özellik taşıdığını vurguluyor. Özellikle düşük gelir gruplarında daha yaygın tüketilmeleri, obezite ile yoksulluk arasındaki bağlantının önemli nedenlerinden biri olarak gösteriliyor.
Türkiye Hâlâ Avantajlı Ama Risk Artıyor
Akdeniz ülkelerinde ultra işlenmiş gıdaların günlük kalorideki payı yüzde 20’nin altındayken, ABD ve Birleşik Krallık’ta bu oran yüzde 50’nin üzerine çıkabiliyor.
Türkiye; taze sebze, meyve, tahıl ve bakliyata erişim açısından avantajlı ülkeler arasında. Geleneksel mutfak kültürümüz ve ev yapımı ürün geleneğimiz hâlâ güçlü. Ancak paketli ürünlerin kolay ulaşılabilir ve cazip olması tüketimi artırıyor.
Çözüm: Gerçek Gıdaya Dönüş
Sağlıklı bir yaşam için:
Mevsiminde sebze ve meyve tüketmek
Tam tahıl ve bakliyatlara ağırlık vermek
Ev yapımı yoğurt, turşu, tarhana, salça gibi geleneksel yöntemleri sürdürmek
Paketli ürün tüketimini azaltmak
en temel adımlar arasında yer alıyor.
Sağlık, her gün yaptığımız küçük tercihlerle şekilleniyor. Soframızdaki gıdayı sorgulamak, etiket okumak ve mümkün olduğunca doğal olanı seçmek; uzun vadede hem fiziksel hem zihinsel sağlığımız için güçlü bir yatırım.
Hipokrat’ın 2500 yıl önce söylediği söz hâlâ geçerli: “Gıdanız şifanız, şifanız gıdanız olsun.”